Wyniki badań archeologicznych zamku w Węgierce
Artykuł autorstwa Michała Proksy zamieszczony w Materiałach i Sprawozdaniach Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego za lata 1980 - 1984.
Informacje dotyczące obiektu i miejscowości znajdują się w aktach grodzkich przemyskich i lwowskich. Część starszych akt, do połowy XVI wieku, została opublikowana w tzw. Archiwum Bernardyńskim we Lwowie. Udostępnione materiały nie zawierają jednak informacji o budowie zamku w Węgierce. Ogólne dane o obiekcie można znaleźć jedynie w przewodnikach. Z historyków architektury jedynie J. Bogdanowski, J.T. Frazik i B. Guerguin poświęcili mu trochę uwagi. Podstawowy zbiór danych o miejscowości i zamku zawiera niepublikowane opracowanie historyczne wykonane przez J. Teodorowicz-Czerepińską, które zawiera także analizę dostępnych źródeł archiwalnych.
Badania archeologiczne prowadzone przez S. Lewandowskiego (których wyniki nie zostały jeszcze w całości opracowane) uzupełnione analizą geofizyczną, potwierdziły sugestie o basztowo-bastejowym narysie zamku.
Węgierka położona jest w odległości około 4 kilometrów od Pruchnika nad rzeczką Mleczką przy szosie Jarosław - Pruchnik, której wytyczenie przecięło zespół po linii północ - południe. Wzdłuż szosy, po stronie zachodniej usytuowane są: zespół zamkowy ulokowany na nizinie oblany wodą. Na południe od niego, na tzech wzgórzach poprzedzielanych wąwozami, rozłożony jest zespół dworski w otoczeniu resztek parku krajobrazowego. Z założenia zamku bastejowego w Węgierce do dnia dzisiejszego zachowała się jedynie: kamienno-ceglana baszta - basteja północno-zachodnia (o średnicy zewnętrznej około 13,20 m) i zachodnie skrzydło dawnego zamku (10,11 X 44,00 m). Obiekt czeka obecnie na remont i użytkownika.
W 1358 roku Kazimierz Wielki potwierdził Jackowi Słoneczko własność Węgierki i Rozborza pochodzących z nadania kniaza Lwa Daniłowicza. W końcu XIV wieku Maciej Mzurowski płacił dziesięcinę z Węgierki i założonej przez siebie w 1404 roku Woli Węgierskiej. Następcy Macieja, Jan i Mikołaj utrzymują się w Węgierce do połowy XV wieku. Nastepnie wieś przeszła w ręce Pruchnickich (Herbu Korczak), a później należała do Jana Rozborskiego. W 1484 r. syn Jana Piotr pożyczył 200 florenów od Jana z Bystrzejowic na budowę dworu, co jest pierwszą konkretną wzmianką dotyczącą historii budowlanej rezydencji w Węgierce.
Już w 1506 roku jako właściciel wsi występuje Piotr Pruchnicki (Pruchniccy po raz drugi są właścicielami miejscowości), a jego córka wnosi posiadłość jako wiano Janowi Pieniążkowi z Kruźlowej (herbu Odrowąż). Posiadłość należała do Pieniążków do począrków XVIII wieku, a od 1713 roku właścicielami wsi byli Siemianowscy, z których Teofila Wiktoria wnosi ją jako wiano Józefowi Rosnowskiemu (herbu Ogończyk). W dwadzieścia lat później drogą sprzedaży przechodzi w ręce Józefa Morskiego. W okresie pozostawienia Węgierki w ręku Pieniążków wznieśli oni w drugiej połowie XVI wieku założenie bastejowe, którego część zachowała się do dzisiaj.
W 1819 roku miejscowość stała się własnością Magdaleny Dzieduszyckiej, ale wcześniej, z końcem wieku XVIII zamek uległ pożarowi i nie został już odbudowany. W roku 1876 Węgierka pozostaje jeszcze w ręku Dzieduszyckich, a później Szembeków. W roku 1929 stała się własnością Mycielskich. Obecnie prace zabezpieczające są na etapie studiów projektowych.
Jak już wspomniano z zamku w Węgierce zachował się do dnia dzisiejszego tylko budynek usytuowany na osi północ-południe (10,00 x 44,00) i kamienno-ceglana baszta-basteja północna (o średnicy zewnętrznej około 13,20 m). Przeprowadzane badania archeologiczne i geofizyczne miały na celu sprawdzenie sugestii o basztowo bastejowym charakterze zamku.
Badania geofizyczne prowadzone metodą elektro-oporową pozwoliły częściowo zlokalizować w południowo-zachodniej części założenia dużą konstrukcję kamienną zbliżoną w rzucie do koła o średnicy około 9,5 - 10,0 m, której środek przypada na narożnik połudoniowo zachodni istniejącego budynku. Lico zewnętrzne "budowli" kolistej usytuowane jest w odległości około 5 m na zachód od zachodniej ściany budynku. Grubość muru wynosi około 100 cm. Obiekt zinterpretowano jako pozostałość po południowo-zachodniej baszcie założenia zamkowego. Ze względu na brak wykopów badawczych w tej częsci nie jest możliwe dokładniejsze określenie związku baszty z zachowanym budynkiem.
Wykopy archeologiczne zlokalizowane w połudiowej części założenia pozwoliły odsłonić mury dawnego skrzydła południowego. Grubość muru zewnętrznego wynosi 180 cm, a wewnętrznego na 7,8 m. Lico południowe muru zewnętrznego przebiega na osi południowej ściany zachodniego budynku (dawne skrzydło zachodnie). W odległości około 10 m od wschodniej ściany skrzydła zachodniego odsłonięto lico muru prostopadłe do głównych ścian skrzydła południowego, gdzie zaobserwowano przywiązanie węzłów. Wydaje się, że mamy tu do czynienia z wewnętrznym podziałem tej części skrzydła południowego.
W odległości 35,0 - 37,5 m na wschód od wschodniej ściany skrzydła zachodniego odsłonięto dwa równoległe do siebie mury o grubości około 130 - 140 cm, cofnięte od bliżej na zachód zaobserwowanego przebiegu skrzydła południowego o około 150 cm (wewnętrzny mur na południe, zewnętrzny na północ). Wewnętrzna odległość między tymi murami wynosi 4,6 - 4,8 m. Badania geofizyczne potwierdziły analogiczny ich rozstaw w partiach nie objętych wykopami. Można to wiązać ze zwężeniem skrzydła południowego na odcinku między 10, - 12,5 m a 35,0 - 37,5 m od wschodniej ściany skrzydła zachodniego. Badania nie dostarczyły informacji o przewiązywaniu murów skrzydła zachodniego i południowego.
W wykopach archeologicznych usytuowanych we wschodniej części założenia zamkowego nie znaleziono murów skrzydła wschodniego, a profile geofizyczne ze względu na duże zagruzowanie są nieczytelne. Poszukiwania geofizyczne nie pozwoliły także na określenie narysu baszt północno-wschodniej i południowo-wschodniej, a w rejonie tym nie zlokalizowano równiez wykopów badawczych.
Węgierka - zamek. Mury odkryte w czasie badań archeologicznych i geofizycznych.
Ruchomy materiał zabytkowy znaleziony w trakcie badań (głównie duży zbiór ceramiki) mozna datować na XVI i XVII wiek. Chronologia ta wyznacza okres budowy i intensywnego użytkowania obronnej siedziby w Węgierce.
Mimo niepełnego udowodnienia występowania w naszym zamku czterech baszt - bastei narożnych wydaje się celowym do przychylenia się do dawniejszej sugestii J.T. Frazika, zaliczenia obiektu do zamków basztowo-bastejowych o czworokątnym narysie. W naszym przypadku, na obecnym stanie badań, będziemy się skłaniać za istnieniem dwóch skrzydeł mieszkalnych zamku (zachodniego i południowego), zaś od strony północnej i wschodniej najprawdopodobniej istaniały tylko kurtyny. Czy cały program przestrzenny zamku został zrealizowany do końca (chodzi tu głównie o pozostałe dwie baszty), odpowiedzieć mogą dalsze badania archeologiczne.
Obok obiektu w Węgierce, do zamków basztowo-bastejowych w południowo-wschodniej Polsce możemy zaliczyć zamek w Przemyślu (faza Piotra Kmity z lat 1512 - 1553), Krasiczynie z fazy około 1580 roku, zamek Komarnickich, a później Fredrów w Karmanicach, obiekty w Rybotyczach i Wojutyczach fundacji Grohojewskich, Lesko pierwotnie Kmitów i Stadnickich, potem Krasickich, przebudowane w 1837 roku przez Wincentego Pola i Stubno Katarzyny Golskiej. Niestety wiele z tych obiektów nei doczekało się badan archiwalnych i terenowych, a na pozostałych opracowanie wyników badań jest niezadowalające.