Domy podcieniowe w Pruchniku
Krzysztof Wolski w: Ochrona zabytków, Warszawa 1956
Miasteczko Pruchnik w powiecie jarosławskim posiada do dania dzisiejszego dobrze zachowaną architekturę drewnianą. Wskutek swego położenia poza szlakami komunikacyjnymi i z powodu trudności dostępu (niewygodne połączenia autobusowe z Jarosławiem) nie budziły tamtejsze zabytki architektury większego zainteresowania. Do 2-ej wojeny światowej trzy pierzeje rynku - południowa - a głównie zachodnia i wschodnia, posiadały dobrze zachowane domy drewniane ze szczytowymi podcieniami. Szpeciły rynek tylko dwa nowe murowane budynki z bezstylowym podcieniem, postawione między innymi drewnianymi. Północna pierzeja rynku już przed rokiem 1914 podcieni nie posiadała. Podczas 2-ej wojny światowej niektóre drewniane zabytkowe budynki zostały rozebrane, lecz większość pozostała
Nie tylko rynek w Pruchniku jest zabudowany domami podcieniowymi, ale również ulica Kańczudzka, a winnych zaś ulicach znajdują się ciekawe domy drewniane z podcieniem wyduniętym (gankiem) na słupach, wzdłuż środkowej części ściany czołowej budynku.
Pruchnik - widok wschodniej pierzei rynkowej. Stan obecny (1956).
Wszystkie te budynki stawiane są konstrukcją wieńcową (użycie łętek i sumików spotykane jest jedynie przy bardzo długich budynkach), z dachem (krytym gontem, który obecnie bywa zastępowany blachą), naczółkowym, przyczółkowym lub prostym czterospadowym; dachy szczytowe występują wyłącznie w nowszych budynkach. Pięterek zupełnie brak.
Czas powstania tych budynków drewnianych, to druga połowa XIX wieku; niektóre domy sa datowane, np. dom Zająców w rynku nosi na sosrębie datę 1869. Kilka starszych obiektów pochodzi z pierwszej połowy XIX wieku. O jeszcze starszych nic nie wiadomo. Obecna zabytkowa zabudowa miasteczka jest już trzecią z rzędu, liczac od pierwszej połowy XVIII wieku, kiedy to miasteczko kilkakrotnie ulegało pożarom.
Istniejące budynki drewniane można zaliczyć do kilku typów:
- Domy wielotraktowe z podcieniem trzy-, cztero- lub pięciosłupowym od szczytu, z sienią główną wzdłuż budynku na osi lub z boku. Sień nieprzejazdowa. Następne trakty często dobudowane później.
- Domy wielo lub jednotraktowe z sienią wzdłuż boku budynku i podcieniem wzdłuż szczytu opartym na dwóch słupach.
- Domy jednotraktowe z podciniem od szczytu (o rzucie kwadratowym z sienią wzdłuż na osi lub z boku).
Budynki z podcieniem wysuniętym na słupach (gankiem) wzdłuż części środkowej szczytu lub czoła przedstawiają następujące typy:
- Podcienie wysunięte na czterech słupach (ganek) przed ścianą czołową budynku, sień symetryczna (lub z drobną asymetrią) w poprzek na osi, budynek jednotraktowy.
- Podcienie wysunięte na czterech słupach (ganek) przed ścianą szczytową, sień symetryczna (lub z drobna asymetrią) wzdłuż, od połowy długości budynku spotyka się z sienią poprzeczną.
- Podcienie wysunięte na dwu słupach (ganek) przed ścianą czołową, pzrestrzeń między słupami oszklona, sień symetryczna lub nie, często sieni brak. Ten typ reprezentują nowsze budynki
Podcienia przy zachodniej pierzei Rynku (fot. z 1952r.)
Odmienny typ przedstawiają dwa budynki o podcieniu wpuszczonym ("ganek wpuszczany") szerokości sieni, w ścianie czołowej budynku. Głębokość wpuszczonego podcienia wynosi około 1,5 m. Sień poprzeczna, asymetryczna lub z drobną asymetrią. Wymienione domy są to domy Niżników w ulicy Kańczudzkiej i dom Dziurkiewiczów. - Podkreślić tu należy, że wpuszczany ganek występuje również w budownictwie wiejskim w okolicach Pruchnika (wieś Jodłówka), jest też w starych dworach drewnianych lub murowanych (dwór w Hawłowicach Górnych).
Drewniany dom kościelnego przedstawia nieco odmienny typ budownictwa podcieniowego, gdyż "wpuszczone" podcienie zajmują połowę długości ściany czołowej budynku ztym, że wejście do podcienia znajduje się ze strony szczytowej budynku. Sień symetryczna w poprzek. Dach gontowy czterospadowy bez dymników.
Budynki istniejące obecnie w Pruchniku nie posiadają sieni przejazdowej
Dom podcieniowy przy ul. Kańczudzkiej (fot z 1952r.)
Ustawienie podcieniowych domów w Pruchniku - kalenicą czy szczytem do ulicy lub rynku - uwarunkowane jest szerokością parcel budowlanych. Wąskie parcele przyrynkowe zmuszały do ustawienia szczytowego, natomiast szersze fronty działek przy ulicach pozwalały na sytuowanie kalenicowe (czołowe).
Podcienia drewnianych domów pruchnickich posiadają interesujące - niekiedy piękne - motywy zdobnicze. Ukośnie żłobkowane słupy domów podcieniowych w rynku i w ulicy Kańczudzkiej, kraty nadsłupia "ganków wpuszczanych" kwadratowe w układzie ukośnym lub też rombowe, przedstawiają reminiscencje ornamentyki architektury miejskiej XVIII wieku. Taka np. drewniana krata rokokowa, przysłaniająca empory w kościele Franciszkanów w Przemyślu, znalazła tu swoje odzwierciedlenie, być może za pośrednictwem powtórzenia w formach zdobniczych budownictwa sakralnego
Głowice słupów, kostki, przewiązania, owalne lub faliste podcięcia mieczy wykazują pokrewieństwo z elementami osiemnasto- i dziwiętnastowiecznej architektury monumentalnej, pomimo ciekawych i oryginalnych pzreobrażeń, spowodowanych koniecznością przsytosowania form zdobniczych do materiału i techniki oraz swoistym ujęciem przetwórczym ludowego cieśli małomiasteczkowego. Indywidualny smak artystyczny cieśli pzrejawia się też w ozdobnych wykrojach desek balustrad i szalowanych fasad szczytów.
Ulica z domami podcieniowymi (fot z 1952r.)
Pruchnik był miasteczkiem zbyt ubogim, by bogactwo form barokowych mogło tu znaleźć odzwierciedlenie w falistych wykrojach szczytów lub w pięknie toczonych wieszarach; tym niemniej arkadowe podcienia pruchnickie przejawiają tendncję naśladowania form dawnego murowanego podcieniowego rynku w Jarosławiu.
Charakterystycznym jest, że w budynkach nowszych, pochodzących z drugiej połowy XIX w., unikano stosowania mieczy czy zastrzałów, przy zachowaniu innych tradycyjnych for i elementów zdobniczych. Niekiedy (np. w domu położonym w południowo-zachodniej części rynku) zamiast miecza wprowadzono poziomo biegnący ornament roślinny w manierze końca XIX wieku.
Istniejące obecnie domy podcieniowe ulegają przeobrażeniom przez częste obniżanie dachu podczas zmiany pokrycia z gontu na dachówkę, przez co budynek traci na wysmukłości i zatraca charakterystyczną, stylowo jednolitą sylwetkę (np. dom Markiewiczów przy ul. Kańczudzkiej).
Słup z podcieni Rynku
W okresie okupacji 1939-1944 zostało rozebranych kilka domów podcieniowych w Rynku i w ulicy Kańczudzkiej, w tym dwa domy z podcieniami na czterech słupach od szczytu, z dachem gontowym naczółkowym, o sieni przejezdnej z boku wzdłuż budynku. Z domów tych jeden stał w północno-wschodniej stronie Rynku wzdłuż ulicy Jarosławskiej, a drugi w północno zachodniej stronie Rynku wzdłuż ulicy w kierunku Górnego Przedmieścia. Oba te budynki służyły dawniej jako karczmy zajezdne.
Reasumując powyższe uwagi, stwierdzić należy, że otoczenie staranną opieką podcieni pruchnickich, jako jednego z nielicznych reliktów polskiej architektury drewnianej, przedstawia się jako sprawa konieczna i pilna. Konieczne jest w najbliższym czasie pzreprowadzić konserwację niektórych obiektów chylących się ku ruinie i ochronić je przez zatratą stylowego charakteru architektury i ornamentyki.