Artykuł napisał Marian Bolesław Safiak, Pruchnik 1962
Osobliwością Pruchnika jest jego stare budownictwo zabytkowe. Pruchnik stanowi jedyny w swoim rodzaju rezerwat budownictwa zabytkowego, tak drewnianego, jak i murowanego.
Wygląd rynku pruchnickiego i ulic pruchnickich charakteryzuje kilka zwartych bloków starych domów pochodzących z różnych okresów zabudowywania starego, bo przeszło 600 lat liczącego miasteczka, gdzie w kilku skupiskach domów mieszkalnych sąsiadują obok siebie budynki różniące się znacznie wyglądem i wiekiem.
Te zwarte skupiska zabytków architektury tworzą jakby otwartą księgę dziejów budownictwa pruchnickiego, od kurnych kchat, aż do budowli nowych i współczesnych. Najstarsze budynki w Pruchniku noszą ślady wzorów budownictwa sprzed XVIII wieku.
Najstarsze zabytki budownictwa pruchnickiego, ocalałe po licznych dewastacjach w czasach pełnych grozy najazdów tatarskich i wołoskich to budowle murowane, takie jak kościół, stary mur kościelny, wieża obronna w Węgierce i trzy spośród dawnych czterech obelisków pochodzących z czasów najkrwawszych zmagań chłopów z hordami barbarzyńskich najeźdźców.
Kościół w Pruchniku wzniesiony w latach czterdziestych XV wieku w stylu gotyckim, a raczej według wzorów surowego, polskiego gotyku, odbudowany i przebudowany w roku 1684, po pożarze jakiemu uległ w roku 1636, odznacza się dużą masywnością bryły architektonicznej i grubymi ścianami, obudowanymi charakterystycznymi dla ówczesnego polskiego gotyku skarpami (przyporami).
Bardzo ciekawym dla turysty obiektem jest stary mur, otaczający dookoła kościół. Ten zabytkowy mur, liczący ponad 5 stuleci przetrwał do naszych czasów w swej pierwotnej postaci dzięki dostatecznie suchemu terenowi i zapewne dzięki częstym zabiegom konserwatorskim. Najbardziej znamienna cecha architektury muru stanowią skarpy przybudowane do niego od strony zewnętrznej.
Turystów zdążających do Pruchnika przez Węgierkę wita okazała baszta obronna w Węgierce. Jest to jeden z najpiękniejszych zabytków tych stron. Ta piękna w zarysie, okrągła wieża, podziwiana i stale fotografowana przez turystów, znajduje się niestety w stanie ruiny. Jezeli w najbliższym czasie nie zostanie odbudowana, to tak podziwiana dzisiaj, jutro stanie się kupą kamieni, z jakich została przed wiekami wzniesiona.
Na terenach, gdzie miały miejsce najkrwawsze zmagania miejscowej ludności z Tatarami i Wołochami, zostały wzniesione cztery pamiątkowe obeliski zbudowane z miejscowego kamienia. Z tych obelisków, zwanych przez okoliczną ludność - figurami, zachowały się do dzisiaj trzy, ale dwa znajdują się w ruinie. Te dwa muszą runąć któregoś dnia, jeżeli nie zostaną odbudowane. A można je odbudować niewielkim nakłądem kosztów i pracy.
Jednym z najstarszych budynków murowanych hest dawny szpital dla biedoty miasteczkowej, gdzie obecnie mieści się szkoła podstawowa.
Do bardzo ciekawych zabytków budownictwa drewnianego w Pruchniku należą chaty kurne. Zachowały się jeszcze trzy. Ongiś było ich więcej, a wzory ich budowy pochodziły z odległych czasów. Te chaty, jakie ocalały, pochodzą z XIX wieku. Jedna z nich, odbudowana w roku 1962, została zbudowana w roku 1836, co zostało uwidocznione dawnym zwyczajem na belce podtrzymującej sufit, pokrytej wyrytymi na niej napisami i datami. Klika istniejących niedawno jeszcze chat kurnych, zostało rozebranych przez ich właścicieli, którzy wybudowali sobie na miejscu dawnych chałup nowoczesne budynki
Odbudowaną chatę zaopatrzono w komin. Pozostawiono jednak jej pierwotny wygląd zewnętrzny. Chata posiada dach kryty gontami. Belki stanowiące odrzwia są łączone grubymi, mocnymi kołkami. Pozostałe dwie chaty kurne nie mają kominów. Izby tych chałup są niskie i ciemne, Drzwi ich są równieź niskie, a okienka małe. Te chaty stanowią pewnego rodzaju atrakcję dla turystów, tym bardziej, że domy tego rodzaju znikają szybko z powierzchni ziemi, ustępując miejsca budynkom nowoczesnym.
W czasach, gdy budowano jeszcze kurne chaty, gdy tzrymano się jeszcze dla tradycji tych starych wzorów prymitywnego budowqnictwa, zaczęto już wznosić chałupy z kominami. Zasadniczo różnią się one od chat kurnych przewodami dymnymi zakończonymi kominem, a wzory ich sięgają XVIII wieku. Są one równiez niskie, o małych okienkach, niskich drzwiach i wysokich dachach przyczółkowych, krytych gontami, a niekiedy słomą. Piece zajmują w mieszkaniach dużo miejsca. Sień jest przeważnie długa i wąska. Jedna z izb mieszkalnych zwykle jest dosyć duża w porównaniu z pozostałymi. W budownictwie mieszkaniowym na przełomie wieków XVIII - XIX utrzymuje się bardzo stary zwyczaj rycia na belkach podtrzymujących sufit daty ukończenia budowy, jak też różnych zapisków i napisów. Tego rodzaju napisy można jeszcze spotkać w niejednym domu pruchnickim. Tych domów jest jeszcze w Pruchniku dość dużo i nadają one oryginalnego, swoistego wyglądu pruchnickim ulicom. Wydaje mi się, że należałoby kilka z nich odbudować, by uatrakcyjnić bardziej wygląd Pruchnika, a to z myślą o przyszłym szlaku turystycznym.
Większość z tych domów jest zamieszkana, ale wymaga remontu i konserwacji
W XVIII wieku mieszczanie pruchniccy, zajmujący się podówczas rzemiosłem i handlem, zaczynają budować domy z podcieniami wspartymi na słupach. Ogólne zarysy domu nie ulegają zmianie, jednak bryła budynku rozszerza się lub wydłuża o szerokość podcienia. Dachy tych domków są wysokie, strome i w dalszym ciągu przyczółkowe. Podcienie z "kolumnadą" słupów zawsze stanowiło frontową elewację budynku. Podcienia miały pierwotnie charakter użytkowy. Rozkładano tutaj towary w dni targowe i w czasie jarmarków dla ochrony mienia przed niszczącym działaniem promieni słonecznych, jak również przed deszczem. Słupy podtrzymujące podcienia były początkowo gładkie, ale z biegiem czasu nadawano im ozdobne kształy i rzeźbiono ich powierzchnie. Całej elewacji przybywało upiększeń. Do takiego domu wchodziło się przez długą i wąską sień oddzielającą izby mieszkalne od magazynu, w którym składowano towary przeznaczone do sprzedaży
Rozwojowi tego typu domów sprzyjał otrzymany w roku 16xx (data nieczytelna - przyp. red.) przywilej targowy. Jakkolwiek z powodu niesprzyjających warunków dla dalszego rozwoju i prowadzenia handlu, kiedy magazyny i podcienie straciły wartość użytkową, to jednak mieszczaństwo pruchnickie bardzo konserwatywne, podtrzymało w dalszym ciągu tradycje miejscowego budownictwa
Domy z podcieniami stanowią charakterystyczne bryły architektoniczne bardzo czytelne, o swoistym, estetycznym wyglądzie, mającym w sobie coś jakby z klasycyzmu. Słupom nadawano lekkości i oryginalnego wyglądu przez bielenie ich na biało. Niektóre, bardziej zdobione słupy bielono u góry i u nasady.
Słupy podtrzymujące podcienie, coraz bardziej ozdabiane i rzeźbione, stały się z biegiem czasu jedynie elementami zdobnictwa elewacji frontowych domów, zatracając charakter użytkowy. Podcienia stale ozdabiane, tracą swój pierwotny wygląd, który przybiera z biegiem lat coraz więcej cech indywidualnych myśli architektonicznej projektantów, budowniczych, czy właścicieli nie pozbawionych wyobraźni. Tradycyjne słupy przetrwały do początków XX wieku, tracąc swe znaczenie i ulegając stopniowym zmianom. Frontowe elewacje domów mieszkalnych przybierając raczej wygląd ganków, a nie podcieni. Wreszcie podcienia zamknięto balasami tworzącymi swego rodzaju balustrady. Wolnym przestrzeniom znajdującym się pomiędzy słupami przybywa oprofilowania i ozdób. Słupy podtrzymujące podcienia, jak też i same podcienia stają się jedynie tradycyjnym akcentem dekoracyjnym domów do końca XIX wieku. Konserwatyzm mieszczaństwa pruchnickiego i czytelność wzorów, to okoliczności sprzyjające budowaniu domów podcieniowych. Jednak z poczatkiem XX wieku podcienia przechodzą w ganki biegnące wzdłuż frontowej ściany domu. Ganki podobne są w dalszym ciągu do podcieni, ale stają się znacznie węższe od podcieni.
Tradycji nie oparło się również budownictwo murowane. Słupy podcieni zastępują w budownictwie murowanym filary murowane. Zastosowanie filarów jako ozdoby frontowej elewacji domów ma miejsce jeszcze w nowszym budownictwie, czego przykładem jest budynek, gdzie mieści się obecnie gospoda ludowa. Druga przyczyna stosowania słupów w nowszym budownictwie stała się potrzaba utrzymania pewnej harmoni między dawnym i nowszym budownictwem.
Z końcem XIX wieku tradycja w budownictwie pruchnickim zanika szybko, ustępując miejsca tendencji do budowania domów z przybudowanymi do ściany frontowej zwyczajnych ganków, tu i ówdzie upodobnionych nieco do dawnych, tradycyjnych podcieni, lub budynków z wnękami zastępującymi ganki. Początkowo wnęki posiadają ozdoby drewniane, lecz te zanikają i domy mieszkalne zaczynają się modernizować i upodabniać do budynków stawianych w kraju.
Obecnie w Pruchniku można spotkać wiele domów starych i zabytkowych, jak również budynków nowszych, a także jak najbardziej współczesnych. Niektóre spośród najstarszych budynków zostały odbudowane w całości, z zachowaniem pierwotnego wyglądu.
Owe podcienie wsparte na słupach stały się tak tradycjonalnymi i obowiązującymi akcentami architektury pruchnickiej, że dzisiaj jeszcze stanowią zasadnicze zagadnienie dotyczące odbudowy i rozbudowy Pruchnika, a zwłaszcza rynku.
Obecnie w Pruchniku znajduje się kilka murowanych domów piętrowych, projektowanych według wzorów wczesnego polskiego renesansu, o trójkątnym zakończeniu elewacji w założeniu przystosowanych do wynikającej z miejscowych warunków terenowych potrzeby ciasnej i zwartej zabudowy. Krawędzie elewacji jednego z tych domów zdobi imitacja rustyki wzmacniającej wyraz architektoniczny całości elewacji.
Zabytkowy rynek pruchnicki jest przykładem kompozycji planowej z zastosowaniem zasady jednorodności motywów w budownictwie, co wpływa na dużą czytelność całości zabudowy.
W okolicach Pruchnika można jeszcze spotkać kilka tzw. dworków, wybudowanych według wzorów z epoki klasycyzmu. Jeden z nich znajduje się w Kramarzówce, gdzie obecnie znajduje pomieszczenie tamtejsza szkoła podstawowa, drugi w Węgierce. Uroku nadają im ładne, choć nieco monumentalne w stosunku do ich wielkości, kolumny.
W ciągu XX wieku powstają w Pruchniku zabudowania bardziej nowoczesne. W okresie międzywojennym buduje się wiele. W czasie okupacji panuje zastój w budownictwie. Dopiero w kilka lat po wojnie zaczyna się odbudowa starego i rozbudowa nowego Pruchnika. W ostatnich kilku latach Pruchnik otrzymał kilka nowoczesnych budynków, jak lecznica weterynaryjna, remiza strażacka, hala targowa i piekarnia. Także mieszkańcy Pruchnika budują swe domy według nowoczesnych wzorów architektonicznych.
Widok dzisiejszego Pruchnika jest bardzo pociągający. Bloki zwartej zabudowy, widniejące na tle panoramy Kamiennej Góry, urzekają turystów swą architekturą.
Wiele spośród licznych domów zabytkowych wymaga natychmiastowego remontu lub odbudowy. Gdyby zostały odbudowane najciekawsze budowle zabytkowe, gdyby doszło do założenia w Pruchniku muzeum i gdyby Pruchnik otrzymał mały choćby hotelik turystyczny, stałby się niewątpliwie jadną z ciekawszych miejscowości godnych zwiedzania.